Hadi qaraçayın

özgürlük yontusunda qabar çalmış özləmləri

 

Ersan erel

 

 

Bir gün

Danışacaqdınız siz ey sıldırım qayalar

Sümüklərinizdə

Qılınc yarasından bitmiş ardıclardan.

...

Hadi qaraçayın “ sonsuzluq” dizgəsi (poeması) geçmişliyə açılan ağrı qapılarından belə boylanır. Qalın ünlü səsli olan  “sıldırım”, “qayalar”, “qılınc”, “ardıclar” kimi dörd  adın qısa başlanğıca yüklənməsi , ağlatının ( trajedinin) savacısı izlənimini yaradır. Kökəncil (mitolojik) coşquyla (lirizmlə) sözlərin səs damarlarına duyğu tellərini belə duyarlı bağlamaq, qoşuqçunun  sözə olan sorumluluğudur. Türk dilinin doğasında olan bu özəlliyi qavrayıb, qoşquda yansıtmaq isə özü bir bacarıq, bir gözəllikdir. Oxucuya düşüncə ilətisi isə götürdüyü böyük daşları qoşuq qalasına yerində işlətməklə çatır. Başlanğıcı belə coşqulu başlayan bu dizgənin soluğançılığa varcağını düşünərkən, qaraçay bacarıqla əyləcə (tormuzu) basır:

...

“Mənsə

Ana döşündə körpəcik

Dinləyəcəkdim o ilkin nağılı

Laylalar, nazlamalar kimi”.

Qaraçay bütün dizgə boyu incə duyarlıqla  bu işi bacarmışdır. öncələri buna bənzər konuları yazan çoxlu qoşuqçularımızda soluqnçılığın azda olsa bəlirtiləri açıqca görünməkdədir.

     “ Sonsuzluq” bütün görünümdə  insanlığın ərkinlik yontusudur. Bu yontunun qabarıq imləri, çizgiləri qoşuqçunun ulusal özləmlərinin, yurd nisgillərinin , ulusal dəyərlərinin, acuna baxış açısının , toplumsal qayğılarının, siyası düşüncələrinin səsli dilidir. Bölünmüş yurd nisgilini gələnək, görənək  kökənçi dillə belə oxşamışdır:

...

“Qırmızı alma atdıq arazının bu tayından o tayına

Qırmızı yaylıq dəbərtdilər arazının o tayından bu tayına

Ağrısını çəkmədiyimizdən

Dərdini yaşamadığımızdan

Nə yüyrək gəlirdi bizə keçmişlər.”

     Sonra doğanın gələnək , görənək yasalarının dililə nisgilin sona varmasın belə yorumlayır:

...

“ sizsə səssiz

Sizsə

Bulaq qaynaşması tək sakit görüşdünüz.

Bulud toplarının anlıq görüşməsindən çeşitli

Nə şimşək çaxması

Nə ıldırım şaxması.

Böylə olurmuş

Sıldırım qayaların əsrlik sevişmələri”.

     Qaraçay ikiyə bölünmüş yurdunun ağrı acılarını baş sorumlusu olan köçmüş duyarsız başçılardan deyil, serçə kimi gücsüzlükdən uçub gedə bilməyən  yurda bağlı olanların üzündən  yansıdır.

Bir daha çıxmadı o böyük ışıq.

Bir daha görünmədi

Türkəmən çay düzənliyində batan günəş

Və uzun ölümcül yuxuya daldı

Gülüstan bağlarında şehli çiçəklər.

Qadınlar saqqız çeynəyir

Kişilər

Tütün torbasında gizlədirlər azarlarını.

Küləklərin döyəcində

Uzun- uzadı uzanmışdır çanqıllı torpaq.

Və Kimsəni maraqlandırmır

Dağılmış maraq incisi

O böyük itgi.

      Seçginlərimizin dönüklüyün (xəyanətini) pozlarında boğularkən belə qamçılaması acımızın gerçəyidir:

Qulluğumuza inanmadıq,

Qul bazarında

Satılmadığımızdan.

Ağac

Barı üstündə satılan tək

Satılmışdıq.

      Aydın dediklərimizin özümüzü baltalmalarını, özgə yorumçuluğuna soyunmalarını güneyin , uzaq , yaxın  ancaq gerçək acı geçmişliyi olduğunu anımsarsaq qoşuqçunun bu qamçisini yerli görərik:

...

“Aydınlarımız gəvşədilər

Yabancı kökdə bitmiş söz alaxların.

Dil

El

Yurd

Talandılar ,

Güz küləklərində talanmış ağac kimi”.

     Güney Azərbaycan Türkünü ulus kimlikdən soyutlamış, ona vətən anlayışını çeşitli oyunlarla yalandan “iran” olaraq aşılanması düşüncəsinə çox tutarlı kanıtlarla yanıt verir. Bu yanlış vətən anlayışının nələrdən qaynaqlandığını qoşuqsal imlərlə bacarıqla göstərə bilir:

...

Susdular

Evlərinin qalın duvarları arxasında

Susdular

Pulun və mülkün nəmli kölgəsində.

Susdular qadınlarının çadırası altında,

Susdular

Qorxularında.

Və qorxunun iylənmiş löhməsində

Uca heykəl yaratdılar,

 Qadın heykəli

Adı dostluq

Adı iran”.

   Sonra Qaraçayın ayın- şayın düşləri anılarına boylanıb, “məşrutənin”, “Xiyabanının”, “Azerbaycan demokrat devlətinin” devinimlərinin (hərəkətlərinin) acılarını, sevinclərini  götür qoy edir. Bu düşüncələrində yanlışlarla , doğrulara topulmun yaşamını güzgü olaraq tutur. Sevdiyi öndərlərin sevinclərilə, ağrılarını toplumda görmək istəyir. Toplumun öndərlərlə bir səngərdə çiyin – çiyinə döyüşdə olamsalarda , tinsəl bağları olduğunu göstərir. Qoşuqçunun açdığı gizəmli qapıların içində özgürlük yuxuları ayılarkən boşa çıxır. Bu yuxularda bütün güney Azərbaycanlının son yüz ildə bəsləyib, boya çatdırmaq istədiyi diləkləri vardır. Ancaq onlar nədənsə qısır qalır:

...

“ Bu gündən sabaha uzanan umud lağımıymış,

Insanın gülüş haqqı,

Sevinc payıymış azadlıq.

 Ana dilində oxunan mahnının həyəcanı,

Fəhlənin

Ləzzətlə işdən ayrılmasıymış azadlıq.

Gözlərimi açıram,

Illər kəpənək kimi uçuşur incə.

Gözlərimi yumuram

Bağlanır birinci qapı duman içində.

Atabəy bağı

Namərt tuzağı

Qəfildən gələn güllə,

Titrəşən diz

Sıxışan diş

Və xanın dodaqlarında acı təbəssüm”

       Ancaq bunlara baxmayaraq Qaraçay bütün tərs gedişlərin  olumsuz yönlərini çiyinlərində daşırkən, ümüdlərini üzərində zamanın dalağalarıyla çaxnaşan xəzərin dərinliyində səssizcə qoruyur:

...

“ Kəsdilər

Xoşluq selinin axarını

Və söndürdülər coşqu alovların

Boylu qadınların yırtılmış qarnında

Təbrizin mil çəkilmiş gözlərində dərd.

Azadlıq,

Kürəyindən vurulmuş qardaş

Və ümid

Xəzərin dərinində yatmışdır səssiz”.

     O, bu umudunu bütün yenilgilər sonucu acıları yaşaya- yaşaya itirmir. Onlarla topluma dirəniş ruhu aşılamağa çalışır:

...

“Və çiynimdə

Ağır bir heybə var dözüm yükündən.

Işdə

Bağlı bir qapı ağzındayam.

Qurtarmaz umudla

Tükənməz inamla döyürəm

Özgürlük qapısın”.

       Sonra  toprağı qanla suvarılmış  bir yurdun vətəndaşı olaraq anlı açıqlıqla kimliyini bağırır:

...

“Mənəm!

  Irminci yüz ilin ilkin uşağı.

O böyük dədənin ağ saç nəvəsi”.

     İrminci yüz ildə üçncü düşə varınca çoxlu ulusal, toplumsa istəklərini duyduğunda qartal kimi qanadlanıb özgürlük zirvəsinə uçur. Bir anda inasn haqqı olan cinsəl , özdəksəl istəklərinidə vətəninin şənliyinə artırır:

...

“ Gözlərimi yumuram

Açılır təbrizin şirin günləri,

Və Türk insanının insanlıq çağı.

Dili dil

Eli el

Yurdu yurd olan təbriz.

Ax ,ey uca zirvə

Necədə dadlıdır sənin yemişin.

Ana sütündən doğma

Qız dodağından şirin

Qadın döşündən dadlı.

Insanın gəliş haqqı

Gediş haqqı,

Insanın gülüş haqqı

Sazın hər telində

Yeni bir səs

Və kolun hər gülündə

Başqa bir qoxu.

Insanın,insan hürmətiymiş azadlıq”.

     Nədənsə onun o sevincləri bir ildən uzun sürmür. Gözlərin açıb, yenə dar ağaclarını, kəsilən başları, deşilən döşləri, yolunan saçları görür:

...

“ Gözlərimi açıram,

Doğudan əsməkdə sazaxlı külək.

Doğudan doğmaqda boğuntu səsi.

Təbrizə axırmış bütün qanlı çayların axımı.

Ölüm

Çardaq qurdu, şəhərdən böyük

Kəsilən başlar

Deşılən döşlər

Yolunan saçlar.

Və özgürlük

Hər evdən öldürülmüş bir oğul oldu”...

    Ancaq tökülən  qanların bütünü vətənin ərkinlik ağacını suvardığı üçün, acılara qatlanıb onun  “ tikanını öpür”, “ yanmış qumlarına dodaq basır”.

...

“ Əyilib

Tikanlarından öpməkdir,

Yanmış qumlarına dodaq basmaqdır şeirim,

Qısaca ,

Tapınmaqdır azadlıq heykəlinə”.

      Qaraçayın irminci yüz ili ağrı acılarla başlayıb bitir . Ancaq onun düşlərdə aradığı vətən, ulus, insan özgürlüyü gerçəkləşmir. Buna baxmayaraq o ümidlərinə “ susuzdur”. Bu nədənlə ulus, vətən, insan adına yonduğu yğntu acılarla, sevincləri bir yerdə göstərə bilir.

...

 Yüz ildir

Dilimdə qıfıl,

 Alnımda qulluq damğası

əllərimdə tapı qandalı.

Böylə doğar

Böylə yaşar

Böylə ölürəm.

Dilim,

Qurtuluşa,

Alnım,

Bütün qutsal varlıqların astanasında daş olmağa

əllərim

qələm tutmağa

qulaqlarım

O ilkin , o böyük nağıla

 Susuzdur anam.

      Qaraçayın bu dizgəsi çağdaşlıq qoşuğ adına çox gözəl bir düzeydədir. Onun dil aracı Azərbaycan Türkünün qan bəlləyindən suvarıldığı kimi, düşüncəsində də ulusçuluq qabarıq biçimdə görünməkdədir. Onun kökəncil dili bütün qoşuqlarının özəlliyini daşımaqdadır. Unləmlər çağdaş quşaqda ulusal dirçəliş ruhunu aşılamaq üçun çağla səslənmədədir. “və” bağlacından əlini üzə bilsə, Türkcəsinə deyəcək olmaycaq. Dilimizin arınmasına özən göstərməsi, sözlərə titiz davranışı,  ulusal duyarlığının kanıtıdır. O, özünün qoşuq dilini biçimlədiyinə görə çevrəsinə ışıq tuta bilir. Bu ışığın daha parlamsı ümidilə.

 


يازار هـ.شهبازی پنجشنبه 1386/10/20 ساعت 23:42 /لینک/(نقل با قيد منبع وبلاگ آزاد است)