مدرن لیین باشلانغیجی


یازان : علی آکای (ali akay)                    چئویرن: همت شهبازی



هابئرماس «مدرن لیین فلسفی سؤیلمی ( گفتمان )» آدلی کیتابیندا « فوکو، باتایل و دئریدا»نی یئنی قورولوشچو ( نئو استروکتورالیست) اولاراق تنقید ائدیر. ایلک اولاراق «هئگئل»ین ایشلتدییی بیر سؤزجوک اولان « مدرنیته »، هابئرماسین دوشونجه سینده تاریخی بیر باغلامدا ایشله نیلمیشدیر. بو ایسه، انگلستان دا «یئنی زامان لار» و عینی زاماندا فرانسادا « مدرن چاغ» آنلامیندا ایشله نیلمیشدیر. بو آشاغی یوخاری 1800 جو ایل لری چئوره ییر. او تاریخ لرده ایسه مدرنیته کئچمیش اولان 300 ایلی قاپساماقدایدی. یئنی دونیانین دوزه لیشی، رونئسانس و رئفورم ( بوتون بونلار1500 جی ایللری چئوره ین اولای لاردیر) یعنی اورتاچاغ ایله مدرن زامانلار آراسینداکی تاریخی کؤرپونو چئوره ییر. هئگئل عینی شکیلده بو مدرن سؤزجویونو، خیریستیان ژئرمانیک دونیاسینی آچیقلاماق اوچون ایشله دیر کی بو دا اسکی یونان – روم ایله باغلی دیر. گؤروندویو کیمی، مدرن سؤزجویو تاریخی اوزانتیسی بللی اولمایان آمما مکانی آوروپا بؤلگه سی اولاراق بلله نن بیر یئری قاپساماقدادیر. بیر چین مدنیتی و یا هیندوستان و یا شرق بیلیمی اوچون «مدرن لیک» سؤزجویو ایشله نیلمکده دیر. اسکی و اورتاچاغ سونونون علاوه ائدیلمه سی آنجاق مدرن زامانلار مدرن لیین یئنه خیریستیانلیقدا ایشله نیلن آنلامی، غرب دونیاسی ایچینده گله جه یین آنلامینی داشیماقدادیر، یعنی تانری نین سون موحاکیمه سیندن سونرا گلن زامان «مدرن زامان» دیر، هئگئل «روحون گؤرونتو بیلیمی» نین (نمود شناسی) اؤن سؤزونده، ایچینده اولدوغوموز زامانی، بیر زامان روحو اولدوغونو وورغولایاراق زامانیمیزین بیر کئچید دؤنمی اولدوغونو بللندیریر. یعنی سورعت لی گلیشمه نین (پیشرفت) شعورو و ده ییشیک بیر گله جه یین گؤزلنمه سی آراسیندا توکه نن (استهلاک اولان ؛ مصرف) بیر کئچید آنیندان دانیشیلیر. «روح ایندی یه قدر گلمیش اولان دونیا ایله ایستر وارلیغیندا، ایسترسه ده تمثیل چی لیینده بیر قوپوقلوق (شکاف) یاراتمیشدیر. یئنی بیر شئی گؤزله نیلمکله، بو قوپوق حاضیرلانیب دورماقدادیر. بونو کیچیلیب باتان (پارچالانان) گونشین پارلاق دوغوشو ایله ساخلاماق اولماز، آمما بیر دفه ده یئنی بیر دونیا دوزه نینی اورتایا چیخاریر. بو یئنی دونیا اسکی سیندن آیریلدیغی و گله جه یه دوغرو آچیلدیغی اؤلچوده یئنی تاریخی بیر دؤنمین باشلانغیجی، ایندیکی زامانین هر آنیندا کی، یئنی زامانا بویلودور، اؤزونو یئنی دن یارادان زامان بویو یاشادیر. بو ندن له مدرن لیین تاریخی شعورو « ایندیکی زامان ایله یئنی زامان» آراسیندا بیر سینیرسیزلیق تشکیل ائدیر. ایندیکی زامانین تاریخی اولاراق ایچینده یاشادیغیمیز چاغ، یئنی دونیالارین زامانی نین اوفوقونده اؤنملی بیر سئچیم دورور. 
« هئگئل» ین فیکرینجه، ایچینده یاشادیغیمیز چاغ، فرانسیز انقلابی نین باشلاندیغی زامان دیر. یعنی 18- جی یوز ایللیین سونو و 19 – جو یوز ایللین باشلانغیجی دیر. یئنه اونا گؤره، «گونشین دوغولدوغو بو محتشم آن بیزی دونیامیزین و گونوموزون تاریخینه یاخینلاشدیران سون آن دیر. بو زامان سوره کلی یئنی لشیر و کئچمیش ایله یئنی زامانلار آراسیندا بیر قوپوق یارادیر. 18 – جی یوز ایل «یئنی زامان لار» سؤزجویوندن یارارلاناراق عینی زاماندا یئنی بیر اؤرنه یین [پارادیگما] تشکیل اولونماسینی آیدینلادیر. بونلار دئوریم ( انقلاب)، ایره لی له ییش، اؤزگورلشمه تکامولو، بوغونتو، زامان روحو کیمی آنلاییشلاردیر. بوتون بونلار حرکتی بللندیرمک اوچون ایشله نیلمیشدیلر. بدیعی صنعته گلینجه، مدرن لیک آنالیزی ایله قارشیلاشدیغیمیز اورتایا چیخماقدادیر: اسکی لرله یئنی لر آراسیندا کی دارتیشما، اسکی صنعت ایله قوپولموش باغلانتیسینی، 18 – جی یوز ایل لرله آیدینلادیرلار. مدرن لرین طرفینی توتانلار فرانسه صنعتینده کی کلاسیک لییه قارشی چیخیرلار. بونلار ارسطونون مدرن علم لرده دوشوندویو مکمل لیک و ایره لی له ییش فیکرینه بنزه ییرلر. مدرن لر تاریخی و تنقیدی معیارلارا دایاناراق اسکی مودئلین یامسیلانماسینا ( تقلید) قارشی چیخیرلار. مطلق ساییلان و زامانی چئوره مه ین بیر ائستئتیکا فیکرینه قارشی، معین بیر دؤنمی چئوره ین و فرانسه ضییالی لاری نین دوشوندوک لری آنلامدا بیر ائستئتیک فیکرینی مدافعه ائدیرلر. مدرنیته اسکی لیک دن آیریلماق اوچون داها اول ایشله نیلمیش اولسادا بئله، هیند – آوروپا دیللرینده «مدرن زامان» سؤزجویو آنجاق 18 – جی یوز ایلین سونوندا ایشله نیلمیشدیر. بو، اؤزه للیک له اینجه صنعت لر ساحه سینده ایشله نیلن بیر سؤزجوک دور. بو سبب دن دولایی دا «مدرن» و«مدرن لیک» سؤزجوک لری بوتون «آوانقارد» آنلامیندا اینجه صنعت لر اوچون ایشله نیلن بیر سؤزجوک اولموشدور. 
اؤرنک اولاراق، بودلر اوچون ائستئتیک تجروبه، تاریخی سیناق ایله قاریشمیشدیر. بو ندن له ده بودلر اوچون گونده لیک یاشاییشدا کی صنعت اثری گونده لیک ایله ابدی لیک (قالارغی و قالارغی سیزلیق) آراسیندا بیر یئره اوتوردولماقدادیر. «مدرن لیک کئچیجی دیر»، اؤته ری دیر، یاماق دیر، صنعتین یاریسی دیر، باشقا یاریسی ایسه قیمیلدامایان و ابدی اولان دیر. گونده لیک له ابدی لیک آراسیندا کی فرق ایله صنعت اثری، مدرن لیک باغلامیندا، کئچیجی دیر و کئچیجی لیکدن قورتارماغی باجارا بیلمز، آمما بو شکیلده بایالیغی آشار. بودلر اوچون بو کئچید آنی، گله جک اولان بیر ایندیکی زامانین یئنی بیر کئچمیشی اولاراق تانیناجاقدیر. آنلاشیلدیغی کیمی بودلر اوچون ده صنعت اثری هم ایندیکی زامانی چئوره یه جک و هم ده بیر ابدی لیک داشییاجاقدیر. بو ابدی لیک اوچون ایسه گونده لیک بایالیغی ( آرالیق سؤزلری) آشاجاق، بونون اوچون ده گله جک اولانین یئنی بیر کئچمیش ایله چارپازلاشماسینی ( تقاطع ) اؤده یه جک دیر. 
بودلرده، «اسکی لرله مدرن لرین ساواشی » دارتیشماسیندان یولا چیخیر، آنجاق بوندا بیر ده ییشیک لیک ائدیر؛ و بو ده ییشیک لیک ده، مطلق ائستئتیک آنلاییشی ایله پرسپکتیو(منظره لی) ائستئتیک آنلاییشی آراسیندا کی فرق ده دیر. « ائستئتیکا هم ابدی، ده ییشمز بیر عنصردن، هم ده او آنداکی توشلاشماغا عاید پرسپئکتیولی بیر عنصردن تشکیل اولونور. بو ایکینجی: دؤنم، چاغ، مودا، اخلاق، احتیراسی چئوره یه رک «بیر صنعت تنقیدچیسی اولاراق بودلر رسیم ده» بو آنداکی یاشاییشا عاید، کئچرلی، اؤته ری بیر اؤزه للیک دن بحث ائدیر. یئنی ایشله نیلن مدرن آنلامی نین دوشونجه سینده اولان، تئرمینولوژیک اولاراق اوریژینال اولانی چئوره ییر. «والتئر بنیامین»ین بودلر اوزه رینه یازدیغی آراشدیرمادان دا اورتایا چیخان، گره یینجه کؤکه (اصل) عاید اولان ایله بوجاغ ( فرع) آراسینداکی بیرلشمه نین دیالئکتیک ایمگه سی دیر (تصویری). بو گوندم لیک ایله صنعت اثری آراسیندا قورولان موازینه (پارالئل) صنعت، مودا، یئنی، تنبل لیین دونیا گؤروشو، داهی و غیر داهی کیمی سوژئت لر اوزه رینده قورولموشدور. 
« والتئر بنیامین» « تاریخ فلسفه سی اوزه رینه تئزلر» آدلی یازیسیندا، بودلرین فیکرینه بنزه ر هم کئچمیشی هم ایندینی هم ده گله جه یی بیرلشدیرن بیر آنلاییش اورتایا قویور: اودا زامان دیش لیک (خارج از زمان) آنلاییشی دیر. هم اوست گئرچک چی لیک (سوررئالیست) هم ده عرفانی یهودی ایلگیسی نین بیرلیینی قاپسایان بو آنلاییش مدرن سؤزجویونون زاماندان قیراق آنلاییش داشیماسینی ایره لی سورور. بورادا بنیامین ، زامان دیش لیک اوچون یئنی لیک چی بیر ایندیکی زامانین ( زمان حال) یئنی آنیندا، باغداش ( همنوع) تاریخین سوره کلی لییی نین علیهینه چیخاراق، هم غیردینی شوکونون پاریلتیسی هم ده دینی گؤرونتونون اورتایا چیخدیغی عرفانی بیرلشمه نی چئوره له دیینی آیدین لادیر. بو ایکی عنصر هم بیرینجینی هم ده ایکینجینی بیللورلاشدیراراق ایندیکی زاماندا یارادیر. «گله جه یه دوغرو تمل بیر یؤنه لیش، ایندیکی زامانلاردا، ائله بیر دوروما بورونور کی، کئچمیشه دوغرو داها رادیکال بیر یؤنه لیشه چئوریلیر.» 
مدرنیته نین أن اؤنملی آدلاریندان بیری ساییلان بودلرده کی بو اؤته ری لیک، ده ییشکن لییی «پاریسین آجی لاری» (ملال پاریس) کیتابی نین باشیندا کی یابانجی آدلی یازیسیندا گؤرمک مومکون دور. اؤزو ایله بیر دیالوق- مونولوق ایچینده کی یازار، یابانجی یا نه یی و کیمی سئودیینی سوروشور. «نه آنا، نه آتا، نه دوستلار؛ نه یورد، نه گؤزه للیک، نه قیزیلی» سئودیینی سؤیله ین بودلر سؤزونو بئله بیتیریر:« یاخشی ائله سه، نه یی سئویرسن سن غریبه یابانجی؟ » جاواب آلیر: «بولودلاری سئویرم... ایندی بو ... بو کئچیب گئدن بولودلاری ... بنزه رسیز بولودلاری !» قالیجی اولمایان، کئچمیشه، عایله یه و بللی بیر تورپاغا داخیل اولمایان، ساده جه هئچ بیر اؤلچو و بیچیمه گلمه ین بولودلاردیر بو مدرن لیک ... آنجاق بو ایره لی یه دؤنوک اولان و زامانیندان داها اؤنجه دایانان آوانقارد ایله آنلاما چکیلمه ین بودلر، ایندیکی زامانی اؤنمسه مکده ایدی و کئچمیشین ابدی لییندن قوپمامیشدی. حال بو کی 20- جی یوز ایل آوانقاردیزمی ایره لی یه دؤنوک، بوتونلوک له کئچمیشدن قوپان بیر صنعتی آرزولاماقدایدی. « ریمبو»نون « شعر ائیله مین (عمل، فعل) ریتمینی وئرمه یه جک، شعر داها اؤنجه اولاجاق» دئدییی زامان اؤنجوللوک موضوعسونا توخونماقدادیر. یالنیز بودلر « پاریسین آجی لاری» کیتابیندا بئله یازیر: « انسان یاشاییشیندا بیر موشتولوق وئرن، هرکسده آنلاشیلماز بیر قورخو اویاندیران موشتولوغو وئرن بیر تک ثانیه واردیر». بو تک ثانیه او آنلیق ابدی لیک دیر. بورادان دا آنلاشیلاجاغی کیمی بو دارتیشما ایچینده اؤنجوللوک له ابدی لیک آراسیندا کی فرق، زامان ایچینده، بیر بیرینه قاریشیب مدرن لیک و پست مدرن لیک دارتیشمالاری ایچینده اریدی: پست مدرن اولان، ابدی لییی ایچینده داشییب، اسکی عنصرلر آراسیندا کی باشقا تمل قورویور. مدرن لیک ایسه گله نه یین ( سنت) تنقیدیندن یولا چیخاراق سونوندا تنقیدین گله نک حالینا گیرمه سینی اؤده مک دن اویانا گئده بیلمه دی.

 

قایناق : 
حریت گؤستری درگیسی 



• بو يازي ياشماق درگيسي نين سون ساييندا ياييملانيبدير. يازي نين سون ائديتي ايسه حال حاضيرداكي واريانت دير. ياشماق درگيسي نين امكداشلارينا اؤز تشككور و سايغيمي بيلديريرم. (شهبازي) 


يازار هـ.شهبازی سه شنبه 1388/02/22 ساعت 0:36 /لینک/(نقل با قيد منبع وبلاگ آزاد است)